Konferencja WZAJEMNOŚĆ w praktyce badań społecznych
Advertisement
WZAJEMNOŚĆ w praktyce badań społecznych
Ogólnopolska konferencja organizowana przez Sekcję Socjologii Płci PTS oraz Instytut Socjologii UMK
3-4 grudnia 2026 r. (czwartek-piątek), Instytut Socjologii UMK
Wzajemność to jedna z podstawowych cech relacji w feministycznej teorii etyki troski (Gilligan 1993, Noddings 1984). W praktyce badań społecznych jest kojarzona przede wszystkim z relacją „osoba realizująca badanie – osoba w nim uczestnicząca” w procesie zbierania danych. Na pracy terenowej koncentrują się reguły uchwalane w ramach kodeksów oraz działań komisji etycznych, podkreślając konieczność unikania krzywdy, uzyskania świadomej zgody czy ochrony prywatności (Guillemin i Gillam 2004).
Wzajemność wydaje się być jednak kategorią znacznie szerszą, która może obejmować cały proces badawczy i wszystkie osoby, społeczności i instytucje z nim związane, niezależnie od dyscypliny i tego, czy prowadzimy badania jakościowe, ilościowe czy mieszane.
Pytamy zatem: jakie praktyki wzajemności są możliwe, pożądane i problematyczne na różnych etapach procesu badawczego oraz w różnych konfiguracjach relacyjnych? Jak możemy uniknąć ekstraktywizmu? Jakie praktyki możemy rozwijać, aby tworzyć bardziej sprawiedliwe i równościowe relacje w badaniach? Jak my, jako badaczki i badacze, postrzegamy wzajemność w badaniach nad płcią i seksualnością?
Do udziału w konferencji zapraszamy osoby na wszystkich etapach kariery naukowej, w tym osoby studenckie, doktoranckie, a także osoby ze środowisk aktywistycznych.
Zapraszamy do zgłaszania wystąpień dotyczących poniższych, czterech zagadnień.
I. Relacje między osobami realizującymi badania oraz osobami i społecznościami w nich uczestniczącymi oraz osobami „z otoczenia” (nie uczestniczącymi w badaniach)
Badań nie prowadzi się w pojedynkę i coraz częściej znaczenie mają relacje między osobami współbadającymi. Szczególnie wyraźnie widać to w badaniach partycypacyjnych, w których rolę osoby realizującej badanie i osoby uczestniczącej często się przenikają. Jednym z możliwych kierunków refleksji jest przyjrzenie się hierarchii w zespołach badawczych, a także metodom wspierającym współpracę, takim jak superwizja i interwizja.
Osoby uczestniczące należą również do określonych społeczności i mogą reprezentować różne, intersekcjonalne interesy. Możemy więc pytać nie tylko o to, jaki badanie ma wpływ na konkretną osobę czy osoby, ale na szerszą kategorię czy grupę. Czy będzie ona miała okazję zapoznać się z wynikami badania? Czy będzie miała wpływ na proces anonimizacji albo wnioski z analiz? Jak może politycznie wykorzystać badanie, by wesprzeć swoją emancypację? Jaką rolę odgrywają uwarunkowania intersekcjonalne w kontekście relacji w procesie badawczym?
W jaki sposób proces badawczy oddziałuje na otoczenie nasze i osób biorących udział w badaniach, w tym na najbliższych, rodzinę, osoby przyjacielskie, etc.? Jak zmienia relacje z innymi osobami nieuczestniczącymi w badaniach? Jaki wpływ mają osoby z otoczenia na proces badawczy?
II. Wzajemność a relacje władzy
Często badania społeczne, szczególnie te zaangażowane, obejmują osoby i grupy nieuprzywilejowane, dla których nasze badania mogą być okazją do zwiększenia ich widoczności i zwrócenia uwagi na dyskryminację czy marginalizację. Wzajemność w tych sytuacjach była często dyskutowana, choć nadal nie jest oczywista i może skutkować niesprawiedliwością epistemiczną (Fricker 2013).
Z inną dynamiką relacji mamy do czynienia w badaniu grup uprzywilejowanych. Jaką formę powinna wówczas przyjąć wzajemność? W takich sytuacjach badawczych osoby mogą bronić do siebie dostępu”, uniemożliwić realizację badania lub wykorzystać wyniki na rzecz manipulacji. W jakiego typu wzajemności (a więc i zależności) wchodzimy z osobami „przy władzy” i jakie konsekwencje niesie to ze sobą dla nas samych, osób włączonych w proces badawczy oraz jego wyników.
III. Wzajemność wobec samej osoby realizującej badania
Feministyczne i interpretatywne podejścia metodologiczne podkreślają, że osoba badająca nie jest „neutralnym instrumentem pomiarowym” – jest podmiotem usytuowanym (Haraway 1988), który wnosi do procesu badawczego własne doświadczenia, tożsamość i emocje. Prowadzenie badań nad tematami trudnymi lub traumatycznymi może prowadzić do wtórnej traumatyzacji, zmęczenia współczuciem czy nadużycia emocjonalnego. Pytamy o to, w jaki sposób wzajemność – jako wartość i praktyka etyczna – może być rozciągnięta na relację badaczki lub badacza z sobą samą/samym?
IV. Ambiwalentny wymiar wzajemności
Wzajemność nie jest kategorią jednoznacznie pozytywną. W polu badań może okazać się czymś niepożądanym: odchodząc wówczas od praktyki troski, z którą jest tradycyjnie kojarzona. Wzajemność niesie bowiem w sobie potencjał do reprodukowania relacji władzy, tworzenia asymetrycznych zobowiązań oraz zacierania granic między bliskością badawczą a zależnością.
Co więcej, wzajemność może być aktywnie instrumentalizowana przez osoby badane czy instytucje – stając się narzędziem kontroli, manipulacji lub presji wobec osób badających. Szczególnie wyraźnie widać to w sytuacjach, gdy oczekiwanie wzajemności staje się pretekstem do nadużyć, w tym molestowania seksualnego wobec badaczek w terenie. Znajomość (lub antycypacja) etycznego zaangażowania badaczki może stawać się zasobem, który osoby badane mobilizują we własnym interesie: wymagając dodatkowego czasu, dostępu do wiedzy eksperckiej, wsparcia emocjonalnego lub materialnego, a niekiedy wywierając presję na kształt wyników czy sposobu prezentacji danych. Takie przypadki odsłaniają, że norma wzajemności jeśli jest stosowana bezkrytycznie, może paradoksalnie wzmacniać nierówności, zamiast je przekształcać. Stawiamy zatem pytanie o okoliczności, w których zerwanie wzajemności – celowe bądź reaktywne – może stanowić uzasadnioną, a nawet konieczną odpowiedź etyczną?
Osoby uczestniczące w konferencji zachęcamy do szerokiego spojrzenia na problematykę wzajemności w procesie badawczym. Etyka i metodyka badań są ze sobą ściśle powiązane, więc
interesuje nas związek wzajemności z konkretnymi decyzjami metodologicznymi, takimi jak decyzje o rozpoczęciu, zawieszeniu czy zakończeniu badań, wyborze metod i technik badawczych, doborze próby, sposobie zbierania danych, analizie i przedstawieniu wyników.
Ogólnopolska konferencja organizowana przez Sekcję Socjologii Płci PTS oraz Instytut Socjologii UMK
3-4 grudnia 2026 r. (czwartek-piątek), Instytut Socjologii UMK
Wzajemność to jedna z podstawowych cech relacji w feministycznej teorii etyki troski (Gilligan 1993, Noddings 1984). W praktyce badań społecznych jest kojarzona przede wszystkim z relacją „osoba realizująca badanie – osoba w nim uczestnicząca” w procesie zbierania danych. Na pracy terenowej koncentrują się reguły uchwalane w ramach kodeksów oraz działań komisji etycznych, podkreślając konieczność unikania krzywdy, uzyskania świadomej zgody czy ochrony prywatności (Guillemin i Gillam 2004).
Wzajemność wydaje się być jednak kategorią znacznie szerszą, która może obejmować cały proces badawczy i wszystkie osoby, społeczności i instytucje z nim związane, niezależnie od dyscypliny i tego, czy prowadzimy badania jakościowe, ilościowe czy mieszane.
Pytamy zatem: jakie praktyki wzajemności są możliwe, pożądane i problematyczne na różnych etapach procesu badawczego oraz w różnych konfiguracjach relacyjnych? Jak możemy uniknąć ekstraktywizmu? Jakie praktyki możemy rozwijać, aby tworzyć bardziej sprawiedliwe i równościowe relacje w badaniach? Jak my, jako badaczki i badacze, postrzegamy wzajemność w badaniach nad płcią i seksualnością?
Do udziału w konferencji zapraszamy osoby na wszystkich etapach kariery naukowej, w tym osoby studenckie, doktoranckie, a także osoby ze środowisk aktywistycznych.
Zapraszamy do zgłaszania wystąpień dotyczących poniższych, czterech zagadnień.
I. Relacje między osobami realizującymi badania oraz osobami i społecznościami w nich uczestniczącymi oraz osobami „z otoczenia” (nie uczestniczącymi w badaniach)
Badań nie prowadzi się w pojedynkę i coraz częściej znaczenie mają relacje między osobami współbadającymi. Szczególnie wyraźnie widać to w badaniach partycypacyjnych, w których rolę osoby realizującej badanie i osoby uczestniczącej często się przenikają. Jednym z możliwych kierunków refleksji jest przyjrzenie się hierarchii w zespołach badawczych, a także metodom wspierającym współpracę, takim jak superwizja i interwizja.
Osoby uczestniczące należą również do określonych społeczności i mogą reprezentować różne, intersekcjonalne interesy. Możemy więc pytać nie tylko o to, jaki badanie ma wpływ na konkretną osobę czy osoby, ale na szerszą kategorię czy grupę. Czy będzie ona miała okazję zapoznać się z wynikami badania? Czy będzie miała wpływ na proces anonimizacji albo wnioski z analiz? Jak może politycznie wykorzystać badanie, by wesprzeć swoją emancypację? Jaką rolę odgrywają uwarunkowania intersekcjonalne w kontekście relacji w procesie badawczym?
W jaki sposób proces badawczy oddziałuje na otoczenie nasze i osób biorących udział w badaniach, w tym na najbliższych, rodzinę, osoby przyjacielskie, etc.? Jak zmienia relacje z innymi osobami nieuczestniczącymi w badaniach? Jaki wpływ mają osoby z otoczenia na proces badawczy?
II. Wzajemność a relacje władzy
Często badania społeczne, szczególnie te zaangażowane, obejmują osoby i grupy nieuprzywilejowane, dla których nasze badania mogą być okazją do zwiększenia ich widoczności i zwrócenia uwagi na dyskryminację czy marginalizację. Wzajemność w tych sytuacjach była często dyskutowana, choć nadal nie jest oczywista i może skutkować niesprawiedliwością epistemiczną (Fricker 2013).
Z inną dynamiką relacji mamy do czynienia w badaniu grup uprzywilejowanych. Jaką formę powinna wówczas przyjąć wzajemność? W takich sytuacjach badawczych osoby mogą bronić do siebie dostępu”, uniemożliwić realizację badania lub wykorzystać wyniki na rzecz manipulacji. W jakiego typu wzajemności (a więc i zależności) wchodzimy z osobami „przy władzy” i jakie konsekwencje niesie to ze sobą dla nas samych, osób włączonych w proces badawczy oraz jego wyników.
III. Wzajemność wobec samej osoby realizującej badania
Feministyczne i interpretatywne podejścia metodologiczne podkreślają, że osoba badająca nie jest „neutralnym instrumentem pomiarowym” – jest podmiotem usytuowanym (Haraway 1988), który wnosi do procesu badawczego własne doświadczenia, tożsamość i emocje. Prowadzenie badań nad tematami trudnymi lub traumatycznymi może prowadzić do wtórnej traumatyzacji, zmęczenia współczuciem czy nadużycia emocjonalnego. Pytamy o to, w jaki sposób wzajemność – jako wartość i praktyka etyczna – może być rozciągnięta na relację badaczki lub badacza z sobą samą/samym?
IV. Ambiwalentny wymiar wzajemności
Wzajemność nie jest kategorią jednoznacznie pozytywną. W polu badań może okazać się czymś niepożądanym: odchodząc wówczas od praktyki troski, z którą jest tradycyjnie kojarzona. Wzajemność niesie bowiem w sobie potencjał do reprodukowania relacji władzy, tworzenia asymetrycznych zobowiązań oraz zacierania granic między bliskością badawczą a zależnością.
Co więcej, wzajemność może być aktywnie instrumentalizowana przez osoby badane czy instytucje – stając się narzędziem kontroli, manipulacji lub presji wobec osób badających. Szczególnie wyraźnie widać to w sytuacjach, gdy oczekiwanie wzajemności staje się pretekstem do nadużyć, w tym molestowania seksualnego wobec badaczek w terenie. Znajomość (lub antycypacja) etycznego zaangażowania badaczki może stawać się zasobem, który osoby badane mobilizują we własnym interesie: wymagając dodatkowego czasu, dostępu do wiedzy eksperckiej, wsparcia emocjonalnego lub materialnego, a niekiedy wywierając presję na kształt wyników czy sposobu prezentacji danych. Takie przypadki odsłaniają, że norma wzajemności jeśli jest stosowana bezkrytycznie, może paradoksalnie wzmacniać nierówności, zamiast je przekształcać. Stawiamy zatem pytanie o okoliczności, w których zerwanie wzajemności – celowe bądź reaktywne – może stanowić uzasadnioną, a nawet konieczną odpowiedź etyczną?
Osoby uczestniczące w konferencji zachęcamy do szerokiego spojrzenia na problematykę wzajemności w procesie badawczym. Etyka i metodyka badań są ze sobą ściśle powiązane, więc
interesuje nas związek wzajemności z konkretnymi decyzjami metodologicznymi, takimi jak decyzje o rozpoczęciu, zawieszeniu czy zakończeniu badań, wyborze metod i technik badawczych, doborze próby, sposobie zbierania danych, analizie i przedstawieniu wyników.
Advertisement
Where is it happening?
ulica Fosa Staromiejska 1A, 87-100 Toruń, Polska, ulica Fosa Staromiejska 1A, 87-100 Toruń, Polska, Toru?, Poland
Event Location & Nearby Stays:
Know what’s Happening Next — before everyone else does.
Host or PublisherSekcja Socjologii Płci Polskiego Towarzystwa Socjologicznego
